Boso przez piekło. Prawdziwa twarz Stanisława Grzesiuka, o której milczała cała Polska

W mroźny styczniowy dzień 1963 roku na warszawskich Powązkach Wojskowych zmarznięty śnieg skrzypiał pod setkami butów. Za prostą trumną w kwaterze C nie szła jednak wyłącznie oficjalna delegacja państwowa. Obok literatów w porządnych paltach, którzy zaledwie pięć lat wcześniej nie mieli pojęcia o istnieniu tego człowieka, szli tramwajarze, ślusarze z Czerniakowa, kobiety pamiętające go jako małego łobuziaka z ulicy Tatrzańskiej oraz chłopacy w kraciastych czapkach, zwanych niegdyś oprychówkami. Kiedy trumnę opuszczano do grobu, z tłumu rozległ się dźwięk mandoliny. Nikt tego nie planował ani nie wpisał w oficjalny protokół pogrzebowy. Nad mogiłami powstańców i generałów popłynęła surowa, podwórzowa ballada dawnej Warszawy.

Tak żegnano Stanisława Grzesiuka – człowieka, którego zachrypnięty, kpiący głos i szarpnięcia strun znała cała powojenna Polska. Wystarczyło, że w radiu rozbrzmiewały pierwsze takty jego utworów, by w domach od Szczecina po Przemyśl milkły wszelkie rozmowy. Uznawano go za ucieleśnienie warszawskiego fasonu, króla życia i niezniszczalnego cwaniaka. Mało kto jednak wiedział, że za sceniczną maską i kamienną twarzą, która wywoływała na salach salwy śmiechu, krył się dramat człowieka umierającego na oczach milionów przez szesnaście długich lat.

Chłopak z czerniakowskiego „dołu” i twardy kodeks ferajny

Legenda uczyniła z niego rodowitego syna warszawskiego bruku, lecz oficjalny akt urodzenia wskazuje zupełnie inne miejsce: wieś Małków na Lubelszczyźnie, gdzie przyszedł na świat 6 maja 1918 roku. Jego rodzice uciekli ze stolicy przed głodem i biedą okupacji niemieckiej podczas I wojny światowej. Wrócili na warszawski Czerniaków jesienią 1920 roku, zamieszkując przy ulicy Tatrzańskiej 10. Ta część miasta, nazywana potocznie „dołem”, stanowiła odrębny mikrokosmos – oddalony zaledwie o kilkanaście minut tramwajem od eleganckiego Nowego Światu, a zarazem pozbawiony bruku, kanalizacji i prądu.

Ojciec Stanisława, Franciszek Grzesiuk, był wykwalifikowanym ślusarzem, człowiekiem o twardej robotniczej dumie, bezkompromisowym ateistą i działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej. To po nim syn odziedziczył życiowe credo: „boso, ale w ostrogach”. Nie oznaczało ono pochwały nędzy, lecz bezwzględny nakaz zachowania godności, honoru i fasonu, bez względu na brak pieniędzy czy butów. Młody Grzesiuk nie błyszczał w szkole powszechnej przy ulicy Czerniakowskiej, powtarzał nawet szóstą klasę, lecz z pasją pochłaniał książki. Jego prawdziwym uniwersytetem stała się jednak ulica i rządząca nią ferajna.

Warszawska ferajna nie była zwykłą bandą przestępczą, lecz zwartą społecznością z żelaznym kodeksem moralnym: nie wolno donosić pod żadnym pozorem, swoich nigdy się nie zostawia, a przede wszystkim – nie wolno okazać strachu. Bójkę można było przegrać, ale twarz musiała pozostać niewzruszona. Stanisław wtopił się w ten świat bez reszty: bił się przy byle zaczepce, popijał wódkę i nosił czapkę pod zawadiackim kątem. Na tle rówieśników wyróżniał się jednym: samoukiem opanował grę na mandolinie. Siadając na trzepaku, zbierał wokół siebie całe podwórko, wyśpiewując zasłyszane, nigdzie niezapisane miejskie ballady, które po latach ocalił od zapomnienia. Po ukończeniu szkoły powszechnej zdobył zawód elektromechanika w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych, gdzie obok fachu pojął inną miejską sztukę – unikania zbędnego wysiłku i pozorowania pracy, co później zadecydowało o jego losie.

Wrzesień 1939 roku, zdrada i obozowa gehenna

Wybuch II wojny światowej zburzył młodzieńczą pewność siebie dwudziestojednolatka. Po radiowym apelu pułkownika Umiastowskiego we wrześniu 1939 roku wyruszył wraz z kolegami na wschód, marząc o walce. Zamiast broni zastał jednak chaos, panikę i widok dygnitarzy uciekających samochodami za granicę. To upokorzenie wywołało w nim wściekłość, którą pamiętał do końca życia. Po kapitulacji wrócił do zrujnowanej stolicy, wszedł w struktury konspiracji i zaczął gromadzić broń, utrzymując się jednocześnie z niebezpiecznych włamań do magazynów przejętych przez okupanta.

W okupacyjnej zawierusze wdał się w romans z mężatką – kobietą powszechnie uznawaną za niebezpieczną. Gdy zażądała, by wykorzystał swoje podziemne kontakty oraz broń i zabił jej męża, Grzesiuk kategorycznie odmówił. Podwórkowy kodeks honorowy nie pozwalał na skrytobójstwo. Odkrywszy dodatkowo, że nie był jedynym namawianym mężczyzną, natychmiast zerwał tę znajomość. Wkrótce potem Gestapo zaczęło go poszukiwać za posiadanie broni. Choć brak bezpośrednich dokumentów i cała sprawa opiera się na relacji samego Grzesiuka, wszystko wskazywało na to, że został zadenuncjowany przez odrzuconą kochankę.

Uciekając z Warszawy do Lublina, wpadł w przypadkową łapankę uliczną. Został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, lecz po pobiciu niemieckiego gospodarza, który traktował go jak inwentarz, podjął nieudaną próbę ucieczki. 4 kwietnia 1940 roku za Stanisławem Grzesiukiem zatrzasnęła się brama obozu koncentracyjnego w Dachau. Otrzymał numer 13987. Widząc więźniów w pasiakach i chodakach, rzucił z kpiną do kolegi, że trafili do domu wariatów. Obracanie paraliżującej grozy w żart było jego natychmiastowym, wyuczonym na ulicy pancerzem ochronnym.

W sierpniu 1940 roku przeniesiono go do Mauthausen, a następnie do obozu filialnego Gusen I – kacetu trzeciej kategorii, gdzie w morderczym kamieniołomie więźniowie byli systematycznie wyniszczani katorżniczą pracą. Grzesiuk spędził w tym piekle pięć lat, czyli 1826 dni, podczas gdy średnia życia nowo przybyłych wynosiła zaledwie kilka tygodni. Przetrwał, ponieważ bezwzględnie wdrożył dwie reguły: permanentne unikanie pracy ponad siły oraz zdobywanie pożywienia za wszelką cenę. Zrozumiał, że ślepe posłuszeństwo wobec obozowych zarządzeń jest prostą drogą do krematorium. Pozorował wysiłek, zachowywał stałą czujność wobec kapo i zjadał wszystko, co dostarczało kalorii – od obierek po fusy z kawy.

Instrument za dziesięć bochenków chleba

W nieludzkiej rzeczywistości Gusen Grzesiuk podjął decyzję, która wydawała się całkowitym zaprzeczeniem instynktu samozachowawczego. Za 400 papierosów kupił od współwięźnia własnoręcznie wykonaną bandżolę – instrument ze sklejki pochodzącej z siedziska krzesła, obciągnięty świńską skórą, z gryfem z uszkodzonej mandoliny. W realiach kacetu 400 papierosów stanowiło równowartość dziesięciu bochenków chleba. W miejscu, gdzie pojedyncza kromka decydowała o życiu lub śmierci, oddał bezcenny kapitał przetrwania za instrument muzyczny.

Wieczorami na obozowych blokach, gdzie rano zbierano trupy, Grzesiuk grał i śpiewał ballady o Czerniakowie, zdradzonych dziewczynach i pijackich awanturach. Te z pozoru błahe, podwórzowe piosenki przywracały więźniom odebraną tożsamość, przypominając im, że poza drutami kolczastymi istniał świat, w którym byli wolnymi ludźmi. Kiedy 5 maja 1945 roku obóz wyzwolili Amerykanie, Grzesiuk wyrył na pudle instrumentu napis „K.L. Gusen 1940-1945” i dorysował postać Myszki Miki – symboliczny znak triumfu czarnego humoru nad fabryką śmierci.

W lipcu 1945 roku wrócił do zrównanej z ziemią Warszawy. Kamienica przy Tatrzańskiej 10 została spalona podczas Powstania Warszawskiego, a dawna ferajna przestała istnieć. Ocalał jedynie on ze swoim instrumentem. Ożenił się z Czesławą Żurawską, zamieszkał w wilgotnej suterenie przy ulicy Grottgera i wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej. Nie kierował się doktryną marksistowską, lecz robotniczym pochodzeniem i wiarą, że powojenny ustrój da biedocie z nizin dostęp do szkół, mieszkań i opieki medycznej. Z czasem ukończył kurs administracyjny, pracował na stanowiskach kierowniczych w stołecznych szpitalach, a w 1961 roku został radnym Warszawy.

Cena za obozowe przetrwanie okazała się jednak bezlitosna. W 1947 roku zdiagnozowano u niego zaawansowaną gruźlicę płuc. Zwycięstwo nad statystyką Mauthausen i Gusen było jedynie odroczeniem wyroku. Przez kolejnych szesnaście lat Grzesiuk funkcjonował w cieniu postępującej choroby, przechodząc skomplikowane operacje i spędzając długie miesiące w szpitalach oraz sanatorium przeciwgruźliczym w Otwocku.

Od brulionu rachunkowego do legendy estrady

W sanatorium w Otwocku Grzesiuk poznał Janinę Preger – krytyczkę literacką i redaktorkę, która zafascynowana jego gawędziarskim talentem nakłoniła go do spisywania wspomnień. Początkowo opierał się, tłumacząc brakiem wykształcenia i błędami ortograficznymi. Ostatecznie, wyprosiwszy u lekarza zgodę na nocną lampkę przy łóżku, zapełnił ołówkiem wielkie księgi buchalteryjne. Gdy przekazał zapisane karty Preger, ta zobaczyła tekst pełen wulgaryzmów i rażących błędów, pod którymi kryła się jedna z najbardziej wstrząsających i bezkompromisowych relacji z obozów koncentracyjnych. Jej rada była krótka: kupić słownik i pisać dalej.

Tak powstało 660 stron rękopisu, które w 1958 roku ukazały się nakładem wydawnictwa Książka i Wiedza pod tytułem Pięć lat kacetu. Nakład 100 tysięcy egzemplarzy rozszedł się błyskawicznie, wywołując jednak gwałtowne kontrowersje. Część środowisk byłych więźniów zarzucała mu cynizm i niszczenie martyrologicznego mitu, nie mogąc pogodzić się z prawdą, że przeżycie w Gusen bywało kwestią cwaniactwa, a nie wzniosłego bohaterstwa. Z kolei Stanisław Lem uznał książkę za wybitny dokument i bezcenny wykład surowej socjologii, stawiając ją wyżej od utworów Tadeusza Borowskiego.

Rok później Grzesiuk opublikował Boso, ale w ostrogach – barwny, pełen gwary portret przedwojennego Czerniakowa. Sukces literacki otworzył przed nim drzwi do estrady. Podczas spotkań autorskich w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki czy w audycjach Polskiego Radia chwytał za obozową bandżolę i śpiewał z kamienną, nieruchomą twarzą. Cała jego publiczna kariera zamknęła się w zaledwie czterech latach – od debiutu scenicznego w 1959 roku do śmierci w 1963 roku. W tym okresie, zmagając się z ubytkiem tkanki płucnej i chorobą alkoholową, nagrywał płyty, występował w telewizji i zyskiwał status ikony warszawskiego folkloru.

Autocenzura i nieodwracalne pęknięcie

Sukces literacki i estradowy niósł ze sobą głębokie rozczarowania. Przedwojenni sąsiedzi z ulicy Tatrzańskiej poczuli się dotknięci obrazem biedy przedstawionym w Boso, ale w ostrogach, zarzucając autorowi tworzenie wizerunku lumpenproletariatu i kierując sprawę do sądu, co zmusiło Grzesiuka do podpisania ugody i modyfikacji tekstu. Jednocześnie jego dzieła podlegały nie tylko cenzurze państwowej – wycinającej opisy przemocy obozowej czy drastyczne realia sanatoryjne – ale przede wszystkim bolesnej autocenzurze.

W rękopisie trzeciej autobiograficznej części, Na marginesie życia, Grzesiuk napisał bezlitosne zdanie o tym, że nigdy nie żałował sobie wódki i papierosów, które przyspieszyły rozwój choroby. Zdanie to zostało wykreślone jego własną ręką. Człowiek wychowany w kulcie nieokazywania słabości nie potrafił do końca obnażyć swojego cierpienia przed czytelnikami.

Stanisław Grzesiuk zmarł 21 stycznia 1963 roku w wieku zaledwie 44 lat. Pozostawił po sobie niezatartą legendę oraz obozową bandżolę, na której po dekadach zagrał muzyk Jan Młynarski. Pytanie o naturę jego śmiechu i kamiennej twarzy pozostaje otwarte: czy był to szlachetny wyraz odwagi ukształtowany na czerniakowskim podwórzu i w kamieniołomie Gusen, czy też tragiczny pancerz człowieka, który po dekadach udawania twardziela nie potrafił już głośno przyznać się do lęku i bólu?