“MIELI MILIONY FANÓW, ALE GDY OTWIERALI USTA, CZAR PRYSKAŁ”: 10 NAJWIĘKSZYCH GWIAZD PRL, KTÓRE ZSZOKOWAŁY POLSKĘ SWOJĄ NAIWNOŚCIĄ I ABSURDALNYMI WPADKAMI

Polska Rzeczpospolita Ludowa była krajem pełnym jaskrawych kontrastów, w którym szarzyzna codzienności zderzała się z barwnym, choć często przaśnym światem estrady, kina i sportu. W społeczeństwie, w którym oficjalnie promowano etos wykształconego inteligenta, a na salonach Warszawy ton nadawały elity dyskutujące o literaturze i wielkiej sztuce, status gwiazdy zależał nierzadko od zupełnie innych czynników. Na piedestał trafiali ludzie obdarzeni niezwykłym talentem, nieprawdopodobną charyzmą lub po prostu bezczelnym szczęściem. Jednak moment, w którym ci idole milionów schodzili ze sceny, zdejmowali kostiumy i zaczynali mówić własnym głosem, bywał dla wielu odbiorców źródłem nieopisanego szoku, zażenowania, a nierzadko bezlitosnego rechotu.

Oderwanie od rzeczywistości, ostentacyjny brak elementarnej wiedzy o świecie, dziecięca naiwność czy wręcz programowa ignorancja – to cechy, które w realiach komunistycznej Polski stawały się pożywką dla miejskich legend, kawiarnianych plotek i bezlitosnych żartów. Wielu z tych artystów i sportowców nie rozumiało mechanizmów rządzących światem, odrzucało życiowe szanse z powodów, które wprawiały w osłupienie racjonalnie myślących ludzi, lub gubiło się w meandrach ojczystego języka. Oto dziesięć barwnych postaci minionej epoki, których wpadki, dziwactwa i brak życiowej mądrości zapisały się w historii polskiej popkultury równie mocno, jak ich największe dokonania.

1. Jan Himilsbach – Kamieniarz z wyboru i filozofia odrzuconego Hollywood

W historii warszawskiej bohemy trudno znaleźć postać bardziej malowniczą i jednocześnie tak demonstracyjnie gardzącą jakimkolwiek konwenansem. Jan Himilsbach, z zawodu wykwalifikowany kamieniarz cmentarny na Powązkach, a z przypadku uznany pisarz i kultowy naturszczyk filmowy, stał się żywym symbolem tego, że w PRL-u karierę można było zrobić wbrew wszelkim zasadom logiki. Bywalec legendarnego klubu SPATiF, który nie rozstawał się z kieliszkiem wódki, był traktowany przez warszawską elitę intelektualną jak egzotyczna maskotka – człowiek z ludu, który w każdej chwili mógł powiedzieć coś tak absurdalnego, że dyskutowano o tym tygodniami.

Himilsbach nigdy nie ukrywał swojej niechęci do edukacji i książek. Kiedy pytano go o literackie inspiracje, bez wahania odpowiadał, że woli pisać niż czytać, bo czytanie męczy wzrok. Mylicielem reżyserów i postaci historycznych był notorycznym, ale historia, która najpełniej zdefiniowała jego specyficzny sposób myślenia, dotyczyła propozycji zagrania w zachodniej produkcji, gdzie jego charakterystyczną, pooraną życiem twarzą zainteresować się miał sam Steven Spielberg.

Warunek postawiony przed aktorem był elementarny dla każdego marzącego o karierze na Zachodzie: musiał nauczyć się języka angielskiego. Dla artystów żyjących za żelazną kurtyną była to szansa na wyrwanie się z szarzyzny, zdobycie dewiz i międzynarodowej sławy. Himilsbach jednak propozycję kategorycznie odrzucił. Jego uzasadnienie, wygłoszone przy stoliku w SPATiF-ie, zwaliło kolegów z nóg swoją porażającą chłopską logiką: „Jeszcze się okaże, że Spielberg się rozmyśli, filmu nie zrobi, a ja zostanę z tym angielskim jak ten głupi”. Lęk przed tym, że koledzy od kieliszka wyśmieją go za „pańską naukę obcych słówek”, okazał się silniejszy niż perspektywa podboju fabryki snów. Dla reżyserów praca z nim była nieustanną udręką – Himilsbach nie pamiętał tekstu, improwizował wulgaryzmami, a na planie potrafił po prostu zasnąć w dekoracjach, kompletnie nie przejmując się harmonogramem.

2. Violetta Villas – Diwa w szponach bajkowego narcyzmu

Gdy w latach 60. powróciła do Polski po występach w Las Vegas, wyglądała niczym przybysz z innej galaktyki. Violetta Villas, obdarzona absolutnie unikalnym sopranem spinto o skali czterech oktaw, dysponowała potencjałem wokalnym, który mógł otworzyć jej drzwi do najważniejszych sal koncertowych globu. Niestety, ten gigantyczny talent został zamknięty w ciele kobiety o mentalności małej dziewczynki, która całkowicie zatraciła granicę między fantazją a twardą rzeczywistością.

W wywiadach prasowych i telewizyjnych Villas opowiadała niestworzone historie, w które sama święcie wierzyła. Twierdziła, że największe gwiazdy Hollywood leżały u jej stóp, a Frank Sinatra był gotów porzucić dla niej całe dotychczasowe życie. W kraju, w którym brakowało podstawowych artykułów codziennego użytku, paradowała w kiczowatych futrach, jeździła białym Mercedesem i prezentowała zachowania tak pretensjonalne, że wywoływała w salonach intelektualnych salwy bezlitosnego śmiechu. Kpiono z jej gigantycznej burzy blond loków, o które dbała bardziej niż o cokolwiek innego, z dumą opowiadając, że rzadko je myje, by nie straciły objętości.

Dla menedżerów i impresariów współpraca z Villas była koszmarem. Artystka nie posiadała ani odrobiny zmysłu biznesowego. Potrafiła zerwać lukratywny kontrakt międzynarodowy z powodu nieodpowiedniego lustra w garderobie lub twierdząc, że taki krok nakazał jej w wizji sam Pan Bóg. Zamiast budować globalną karierę, wolała zamykać się w domu z setkami psów. Jej całkowite oderwanie od realnego świata stało się dla społeczeństwa powodem do kpin, pod którymi krył się smutny obraz samotnej, zagubionej artystki.

3. Katarzyna Figura – Symbol seksu schyłkowego PRL-u i naiwny sen o Hollywood

Końcówka lat 80. w Polsce to okres głębokiego kryzysu gospodarczego, zmęczenia i wszechobecnej beznadziei. W ten ponury krajobraz wkroczyła Katarzyna Figura – zjawiskowa, ponętna, okrzyknięta polską Marilyn Monroe. Publiczność oszalała na jej punkcie, jednak za tym uwielbieniem krył się niezwykle krzywdzący, wszechobecny stereotyp kobiety o pięknej fasadzie i – jak powszechnie powtarzano w kuluarach – „ptasim móżdżku”.

Wizerunek ten zacementowała jej rola Marioli Wafelek w kultowym filmie „Pociąg do Hollywood” z 1987 roku, gdzie wcieliła się w postać prostej bufetowej z pociągu marzącej o wielkiej karierze w USA dzięki złotej rybce. Niestety, w prawdziwym życiu aktorka zaczęła w wywiadach powielać narrację swojej bohaterki. Opowiadała cynicznym dziennikarzom, że wyrusza do Ameryki po Oscara i współpracę z największymi reżyserami. W kraju, gdzie szczytem luksusu był talon na Fiata 126p, a paszport stanowił rzadki przywilej reglamentowany przez milicję, jej deklaracje brzmiały jak absurdalne mrzonki osoby pozbawionej kontaktu z bazą.

Środowisko filmowe pokładało się ze śmiechu, drwiąc z jej dziewczęcego głosu, szerokiego uśmiechu i rzekomego braku intelektu. Traktowano ją jak naiwną blondynkę, która nie rozumie bezwzględnych praw światowego show-biznesu. Dopiero po latach, gdy Figura rzeczywiście wyjechała do Stanów Zjednoczonych i zagrała u Roberta Altmana, okazało się, że za tą pozorną naiwnością stała niezwykła determinacja i odwaga, której brakowało większości jej kawiarnianych prześmiewców.

4. Bohdan Łazuka – Warszawski bon vivant na torach tramwajowych

Gdyby trzeba było wybrać człowieka, który w szarym PRL-u był ucieleśnieniem beztroski i życia z dala od jakiejkolwiek głębszej refleksji, bez wątpienia byłby to Bohdan Łazuka. Wybitnie utalentowany aktor i piosenkarz, absolwent prestiżowej szkoły teatralnej, postanowił rozmienić swój ogromny potencjał na drobne w oparach alkoholu, zostając naczelnym błaznem i bawidamkiem stolicy.

Łazuka z premedytacją ignorował wszelkie zasady dorosłej odpowiedzialności. Najsłynniejsza anegdota, którą przez lata żyła cała Warszawa, dotyczyła jego nocnego powrotu z imprezy w SPATiF-ie. Aktor, znajdując się w stanie głębokiego upojenia alkoholowego, wracał do mieszkania, idąc środkiem torów tramwajowych. Zatrzymany przez patrol Milicji Obywatelskiej, spojrzał na mundurowych z pełną powagą i zapytał rozbrajająco: „Panowie, czy ja się wyminę z tramwajem?”. Funkcjonariusze, widząc gwiazdora całkowicie odklejonego od praw fizyki i rzeczywistości, zamiast ukarać go mandatem, odwieźli go radiowozem pod dom.

Potrafił wjechać samochodem po schodach lokalu, bo nie chciało mu się wysiadać na deszczu, wychodzić na scenę w piżamie, zapominać tekstu piosenek i opowiadać żarty bez puenty. Pieniądze, które zarabiał w ogromnych ilościach, przepuszczał w jeden wieczór, stawiając drinki całemu lokalowi. Dla wielkich mistrzów teatru, takich jak Gustaw Holoubek czy Andrzej Łapicki, Łazuka był symbolem zmarnowanego talentu – człowiekiem, który zamiast głowy używał wyłącznie wrodzonego uroku.

5. Wojciech Fortuna – Skok po złoto i bolesny upadek z olimpijskiego szczytu

W historii polskiego sportu trudno o bardziej jaskrawy przykład człowieka, którego życiowa nieporadność zamieniła epokowy sukces w pasmo życiowych katastrof. Wojciech Fortuna, skoczek narciarski z Zakopanego, w 1972 roku na igrzyskach w Sapporo dokonał cudu – skoczył 111 metrów i zdobył pierwszy w historii Polski złoty medal zimowych igrzysk olimpijskich. Przez moment był bohaterem narodowym, jednak zderzenie z brutalną rzeczywistością sławy okazało się dla niego zbyt trudne.

Szybko przylgnęła do niego opinia naturszczyka i „szczęściarza”, któremu po prostu mocno powiało pod narty. Złośliwcy szeptali, że wygrał, bo był zbyt nierozsądny, by poczuć paraliżujący strach. Zamiast ciężko trenować i mądrze zarządzać swoim triumfem, młody chłopak uznał, że złoty medal zwalnia go z jakichkolwiek obowiązków. Zaczął hulaszczy tryb życia, wdawał się w pijackie awantury i wywoływał skandale.

Jego wypowiedzi w mediach raziły chaosem i brakiem elementarnego obycia. Wyrzucony z kadry narodowej za niesubordynację, w błyskawicznym tempie roztrwonił dewizy, rozbił samochód i znalazł się na finansowym dnie. Wkrótce cała Polska ze smutkiem i drwiną czytała, że mistrz olimpijski ima się prac dorywczych jako taksówkarz, malarz pokojowy czy drobny przemytnik. Fortuna stał się symbolem przestrogi, że nawet najdalszy skok w karierze nie ma znaczenia, jeśli brakuje rozsądku, by bezpiecznie wylądować w dorosłym życiu.

6. Krzysztof Krawczyk – Amerykański sen o Elvisie i smołowanie dachów

W latach 70. Krzysztof Krawczyk był w Polsce prawdziwym królem estrady. Jego przeboje śpiewały miliony, sale koncertowe pękały w szwach, a zarobki pozwalały mu na życie w luksusie niedostępnym dla przeciętnego obywatela. W 1980 roku artysta podjął jednak decyzję, którą środowisko muzyczne uznało za akt skrajnej naiwności i braku wyobraźni: postanowił rzucić wszystko i wyjechać do Stanów Zjednoczonych, wierząc, że Ameryka natychmiast uczyni z niego drugiego Elvisa Presleya.

Plan podboju zachodniego rynku był całkowicie pozbawiony fundamentów. Krawczyk wyjechał bez znajomości języka angielskiego, bez profesjonalnego kontraktu i bez zaplecza menedżerskiego. Zamiast występów w Las Vegas i prestiżowych wytwórni płytowych, trafił do polonijnych klubów w Chicago, gdzie śpiewał „do kotleta” dla publiczności bardziej zainteresowanej jedzeniem niż sztuką.

Gdy gaże przestały wystarczać na utrzymanie, polski idol musiał zmierzyć się z twardą pracą fizyczną. Wieści o tym, że gwiazdor estrady układa papę na dachach i smołuje podjazdy w upale, szybko dotarły do kraju, wywołując falę złośliwych komentarzy. Kpiono z artysty, który zamienił luksusowe auta w Warszawie na łopatę ze smołą na obczyźnie. Choć po powrocie do Polski Krawczyk zdołał z wielką klasą odbudować swoją pozycję, historia jego amerykańskiego snu przez całą dekadę lat 80. pozostała symbolem bolesnej lekcji pokory.

7. Maryla Rodowicz – Czerwony Książę, goździki z nieba i bańka luksusu

Choć dziś Maryla Rodowicz cieszy się statusem niekwestionowanej legendy, w latach 70. dla wielu krytyków i intelektualistów stanowiła uosobienie estradowego kiczu oraz zupełnego oderwania od szarej polskiej codzienności. Zarzucano jej, że jako pupilka ówczesnych władz żyje w złotej klatce, całkowicie ignorując realne problemy społeczeństwa stojącego w kilometrowych kolejkach po chleb i artykuły pierwszej potrzeby.

Największą pożywką dla kpin stał się jej głośny romans z Andrzejem Jaroszewiczem, synem urzędującego premiera, nazywanym w kuluarach „Czerwonym Księciem”. Warszawa huczała od plotek o ich wystawnym stylu życia. Legendą obrosła historia, w której Jaroszewicz zrzucał na Marylę tysiące goździków z wynajętego samolotu. Podczas gdy wokalistka widziała w tym szczyt romantyzmu, społeczeństwo odbierało to jako bezczelny pokaz arogancji i próżności władzy.

Śmiano się z jej luksusowego Porsche, którym mknęła po dziurawych drogach, oraz z krzykliwych strojów kupowanych za dewizy w Pewexie. W środowisku artystycznym powtarzano złośliwie, że jej horyzonty myślowe zamykają się na kolejnej estradowej sukience. Choć publiczność kochała jej piosenki, dla elit Rodowicz pozostawała dowodem na to, że wielki głos rzadko idzie w parze z głębszą refleksją nad otaczającym światem.

8. Grzegorz Lato – Król strzelców i oratorskie katastrofy

W panteonie sportowych ikon PRL-u Grzegorz Lato zajmował miejsce szczególne. Król strzelców Mistrzostw Świata w 1974 roku w RFN, autor historycznych goli w meczach z Brazylią i Argentyną, był na boisku absolutnym geniuszem, którego nogi wyceniano na miliony dolarów. Jednak każdy jego występ przed kamerą i mikrofonem przyprawiał dziennikarzy o dreszcze, a polonistów o rozpacz.

Lato na konferencjach prasowych i w wywiadach mówił dokładnie tak, jak grał: niezwykle szybko, impulsywnie i bez cienia wcześniejszego zastanowienia. Poziom jego wypowiedzi obnażał brak elementarnego wykształcenia. Krążyły dowcipy, że biega szybciej, niż myśli, a jedyną książką, z którą miał w życiu styczność, był jego własny paszport.

Zapraszany do programów publicystycznych, wypowiadał się na skomplikowane tematy społeczne z rozbrajającą ignorancją, myląc fakty historyczne, nazwiska i pojęcia geograficzne. Społeczeństwo traktowało go z przymrużeniem oka jako „prostodusznego chłopaka z ludu”, któremu wybacza się wszystko, dopóki strzela bramki. Jego późniejsza działalność na stanowisku prezesa PZPN tylko utwierdziła wielu w przekonaniu, że elokwencja i mądrość życiowa nigdy nie były jego mocnymi stronami.

9. Kazimierz Wichniarz – Zagłoba z krwi i kości, który gardził psychologią postaci

W polskiej kinematografii niewiele jest przypadków tak idealnego stopienia się aktora z odgrywaną postacią, jak miało to miejsce w przypadku Kazimierza Wichniarza i jego roli Onufrego Zagłoby w „Potopie” Jerzego Hoffmana. Wichniarz nie musiał niczego udawać – prywatnie był dokładnie taki sam jak sienkiewiczowski szlachcic: rubaszny, głośny, kochający biesiady, ale też całkowicie pozbawiony intelektualnych ambicji.

W środowisku teatralnym, pełnym artystów dyskutujących o meandrach filozofii, Wichniarz uchodził za poczciwego prostaczka. Nie czytał książek poza swoimi kwestiami w scenariuszach, a próby w teatrze potrafił bezceremonialnie przerwać pytaniem o menu na obiad. Gdy reżyserzy próbowali tłumaczyć mu psychologiczne niuanse roli, ucinał dyskusję prostym żądaniem: „Panie, powiedz pan po prostu, gdzie mam stanąć i jak głośno krzyknąć”.

Ważył ponad 130 kilogramów i z dziecięcą naiwnością ignorował zalecenia lekarzy, twierdząc, że nic mu nie grozi. Potrafił pochłonąć niewyobrażalne ilości jedzenia i alkoholu na jednym posiedzeniu, co ostatecznie doprowadziło do przedwczesnej śmierci w wieku 69 lat. Pozostał w pamięci jako genialny naturszczyk, który wielką sztukę sprowadził do poziomu biesiadnego stołu.

10. Lech Wałęsa – Fenomen z wąsem i narodziny „wałęsizmu”

Zestawienie zamyka postać bez wątpienia wybitna i historyczna, której językowe potknięcia przeszły jednak do kanonu narodowego humoru. Lech Wałęsa, prosty elektryk ze Stoczni Gdańskiej, laureat Pokojowej Nagrody Nobla i człowiek, który odegrał kluczową rolę w demontażu systemu komunistycznego, stał się jednocześnie autorem najsłynniejszych lapsusów słownych w dziejach Polski.

Jego wejście na salony wielkiej polityki w roboczym swetrze i z językiem rodem z wiejskiego podwórka wywoływało u profesorów uniwersyteckich rozpacz, a w społeczeństwie salwy śmiechu. Pojęcie „wałęsizmy” na stałe weszło do języka polskiego, a frazy takie jak „jestem za, a nawet przeciw”, „nie chcem, ale muszem” czy słynne rozróżnienie na „plusy dodatnie i plusy ujemne” stały się klasyką braku logiki.

W zderzeniu z zagranicznymi dyplomatami i wykształconymi doradcami Wałęsa mówił to, co ślina przyniosła mu na język, nadrabiając braki w wiedzy niespotykaną pewnością siebie. Był żywym dowodem na to, że wstrząsnąć posadami imperium można było z pominięciem zasad gramatyki i poprawnej polszczyzny.

Fenomen gwiazd PRL-u, które szokowały naiwnością i brakiem ogłady, rzuca fascynujące światło na mechanizmy ówczesnego życia publicznego. W epoce pozbawionej profesjonalnego public relations i wszechobecnych mediów społecznościowych, idole byli ludźmi z krwi i kości – pełnymi wad, gaf i ludzkich słabości. Ich kompromitacje, choć wywoływały drwiny elit, paradoksalnie często zbliżały ich do zwykłych obywateli, dla których przaśność i prostolinijność stanowiły zrozumiałą odskocznię od pompatycznej, fałszywej propagandy komunistycznego państwa.